Perk trong Overwatch 2: bản vá ẩn nằm trong từng pha giao tranh

Mở đầu

Trong 40 bản VOD đấu tập tôi bóc tách suốt hai tuần qua, một mẫu hình lặp lại đến mức khó chịu. Đội thắng 71% số pha giao tranh 5v5, giữ điểm 62% tổng thời lượng, ép đối thủ vào thế chống đỡ gần như suốt bản đồ — rồi vẫn thua. Không thua vì một pha xử lý lỗi. Không thua vì ultimate bị câu. Họ thua ở phút thứ tư, đúng khoảnh khắc cả hai đội chạm mốc cấp 2 trong trận và mở khóa Major Perk.

Tôi gọi đó là đường gãy cấp 2. Trước mốc ấy, thế trận phản ánh khá trung thực tương quan kỹ năng giữa hai đội. Sau mốc ấy, thế trận phản ánh một thứ khác hẳn: tốc độ tích lũy Perk.

Lần đầu tiên trong lịch sử Overwatch, sức mạnh của một tướng trong một trận đấu không còn là hằng số. Nó lớn dần theo thời gian, theo lựa chọn của tuyển thủ, theo nhịp độ trận. Toàn bộ khung phân tích mà ngành esports dựng lên trong chín năm qua đều giả định điều ngược lại.

Bối cảnh: hệ thống Perk vận hành thế nào

Ngày 12 tháng 2 năm 2026, Blizzard công bố hệ thống Perk tại sự kiện Overwatch 2 Spotlight. Ngày 18 tháng 2 năm 2026, hệ thống lên máy chủ cùng Mùa 15. Về cấu trúc, mỗi tướng trong trận có hai cấp. Cấp 1 mở một Minor Perk. Cấp 2 mở một Major Perk. Điểm kinh nghiệm tích từ ba nguồn: chơi mục tiêu, hạ gục cùng hỗ trợ hạ gục, và hồi máu hoặc cứu đồng đội.

Ba nguồn kinh nghiệm đó nói lên nhiều điều về triết lý thiết kế. Blizzard thưởng cho sự hiện diện trong giao tranh, không thưởng cho những pha đi lẻ. Một Tracer lén vào tuyến sau hạ gục một hỗ trợ rồi rút lui sẽ nhận ít kinh nghiệm hơn một Tracer đứng trong giao tranh 5v5 và sống sót đến cuối. Cách phân bổ đó có chủ đích.

Điểm thứ hai đáng chú ý: khi đổi tướng, người chơi bị đưa về cấp 1. Nhưng nếu quay lại tướng cũ, Perk mở khóa nhanh hơn lần đầu. Đây là chi tiết nhỏ về mặt kỹ thuật nhưng lớn về mặt chiến thuật — nó mở ra một trò chơi mới mà tôi sẽ phân tích ở phần sau.

Điểm thứ ba: Blizzard tuyên bố các tướng mới sẽ có Perk riêng, và hệ thống được cập nhật mỗi hai mùa. Chu kỳ cập nhật dài như vậy có nghĩa là Perk không được tinh chỉnh liên tục như bảng cân bằng tướng. Một khi đã lên máy chủ, nó nằm đó.

Cần nói rõ một điều về bản chất của thay đổi này. Các bản vá truyền thống điều chỉnh sức mạnh cơ bản của tướng. Hệ thống Perk thêm một tầng tiến trình song song nằm bên trong trận đấu. Tôi theo dõi Overwatch từ những ngày đầu, chuyển sang phân tích dữ liệu esports sau nhiều năm làm cố vấn chỉ số cho các đội bóng, và đây là lần đầu tôi thấy một hệ thống khiến các mô hình dự báo hiện có phải viết lại từ đầu.

Bản vá nằm trong trận đấu

Một bản vá thông thường có ba đặc tính: nó được công bố công khai, nó áp dụng cho tất cả mọi người như nhau, và nó đứng yên trong suốt trận. Hệ thống Perk phá vỡ cả ba đặc tính đó.

Nó không được công bố trong trận — người xem phải tự theo dõi ai đã mở Perk nào. Nó không áp dụng đồng đều — đội nào giao tranh tốt hơn sẽ mở Perk trước, và mở Perk trước lại giúp giao tranh tốt hơn. Nó không đứng yên — đường cong sức mạnh của mỗi tướng thay đổi ngay giữa trận.

Kết quả là một thứ tôi gọi là bản vá nằm trong trận đấu. Mỗi trận đấu giờ đây có một lịch trình cân bằng riêng, do chính hai đội viết ra bằng hành vi của mình.

Với người làm dữ liệu, điều này gây ra một vấn đề kỹ thuật cụ thể. Trong bóng đá, chúng tôi đo quá trình bằng xG — bàn thắng kỳ vọng — và đo kết quả bằng tỉ số. Hai thứ đó tách rời nhau, và chính khoảng cách giữa chúng mới là thứ đáng phân tích. Kết quả là cú lừa mà thời gian thuộc lòng; xG mới là lời khai.

Trong Overwatch 2 trước Mùa 15, chúng tôi có một cấu trúc tương tự: kết quả trận là tỉ số điểm, còn quá trình là các chỉ số như tỉ lệ thắng giao tranh, ultimate economy, hay damage per elimination. Từ Mùa 15, có thêm một tầng thứ ba: trạng thái Perk. Và tầng này có thể giải thích những trận đấu mà hai tầng kia không giải thích được.

Tôi lấy ví dụ cụ thể từ một bản VOD. Đội X thắng 8 trong 11 pha giao tranh đầu tiên, kiểm soát điểm tốt, nhưng tỉ lệ hạ gục trên mạng sống chỉ ở mức 1,05 — nghĩa là gần như hòa nhau về trao đổi lực lượng. Đối thủ của họ thắng 3 pha nhưng thắng bằng cách quét sạch đội hình, tạo ra những pha 5v3 kéo dài. Kinh nghiệm tích lũy của đội Y nhảy vọt chính vì những pha quét sạch đó. Đến phút thứ năm, đội Y mở Major Perk trước đội X khoảng 40 giây. Bốn mươi giây trong Overwatch là một khoảng thời gian khổng lồ — đủ cho một chu kỳ ultimate, đủ cho một lần chiếm điểm.

Đội Y thắng bản đồ đó. Đội X kiểm soát nhiều hơn, giao tranh nhiều hơn, và thua.

Kinh tế học của kinh nghiệm

Nguồn kinh nghiệm thứ nhất là chơi mục tiêu. Nguồn thứ hai là hạ gục và hỗ trợ hạ gục. Nguồn thứ ba là hồi máu và cứu đồng đội. Cả ba đều đòi hỏi một điều kiện chung: có mặt.

Điều đó nghe hiển nhiên. Nhưng hãy so sánh với cách các chỉ số esports truyền thống đo giá trị. Trong Liên Minh Huyền Thoại, một đấu sĩ đường trên có thể tạo giá trị bằng cách ép đường, hút tài nguyên, và không tham gia giao tranh trong mười phút đầu. Trong Counter-Strike, một người chơi có thể tạo giá trị bằng cách giữ vị trí và không bắn một viên nào. Trong Overwatch 2 từ Mùa 15, lối chơi tạo giá trị bằng sự vắng mặt bị đánh thuế trực tiếp.

Nói cách khác: hệ thống Perk biến sự hiện diện thành một loại tiền tệ có thể đo được, và mọi lối chơi dựa trên việc vắng mặt đều trở nên đắt đỏ hơn.

Đây là thay đổi mang tính cấu trúc, không phải thay đổi về cân bằng. Blizzard không nói rằng lối chơi đi lẻ là sai. Họ chỉ đặt một cơ chế khiến nó kém hiệu quả hơn về mặt tích lũy tài nguyên. Với người chơi chuyên nghiệp, đó là tín hiệu đủ mạnh để thay đổi hành vi.

Tôi đã thấy điều này một lần rồi, ở một môn khác. Chiếc bảng PPDA của Croatia năm 2026 không đo lường áp lực, nó đo lường sự kiêu hãnh. Khi đội bóng đó pressing ở tuyến đầu với chỉ số 8,9 đường chuyền cho phép đối phương mỗi pha phòng ngự, các nhà phân tích đọc nó như một chỉ số cơ học. Thực tế nó là biểu hiện của một lựa chọn tập thể: đội này quyết định rằng việc chịu đựng là một phần bản sắc của họ. Chỉ số không tạo ra hành vi. Hành vi tạo ra chỉ số.

Ở Overwatch 2, câu chuyện đi theo chiều ngược lại nhưng logic thì giống hệt. Cơ chế kinh nghiệm tạo ra một hệ thống thưởng phạt. Người chơi phản ứng với hệ thống thưởng phạt đó. Sau vài tuần, chỉ số tích lũy Perk trung bình của một đội sẽ nói lên nhiều về bản sắc chiến thuật của họ hơn là về kỹ năng cá nhân.

Ba tầng dữ liệu và cách tôi ghi log

Khi theo dõi các trận đấu Overwatch 2 theo phương pháp thủ công, tôi ghi ba tầng dữ liệu song song.

Tầng một là tầng kết quả: điểm số, thời lượng kiểm soát, số lần chiếm điểm. Đây là tầng mà bảng điểm hiển thị.

Tầng hai là tầng quá trình: tỉ lệ thắng giao tranh theo từng cụm thời gian, số mạng đổi mạng, chu kỳ ultimate, thời gian sống trung bình trong giao tranh. Đây là tầng mà các nhà phân tích chuyên nghiệp đã dùng từ lâu.

Tầng ba là tầng trạng thái: cấp độ của từng tướng theo từng mốc thời gian, thời điểm mở Minor Perk và Major Perk của cả hai đội, số lần đổi tướng và hệ quả của nó lên tiến trình tích lũy.

Tầng ba là tầng mới. Và nó là tầng duy nhất có thể trả lời câu hỏi tại sao một đội thắng ở tầng một nhưng thua ở tầng hai, hoặc ngược lại.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi nhận ra một điều đáng lo: hầu hết các đội hiện nay chỉ ghi log tầng một và tầng hai. Chỉ một số ít bắt đầu ghi tầng ba. Khoảng cách về chất lượng dữ liệu giữa các đội sẽ tạo ra khoảng cách về chất lượng quyết định trong vòng vài tháng tới.

xP: chỉ số kỳ vọng Perk

Nếu bóng đá có xG — bàn thắng kỳ vọng — thì Overwatch 2 cần một chỉ số tương đương cho hệ thống Perk. Tôi tạm gọi nó là xP: Perk kỳ vọng.

Cách xây dựng chỉ số này tương tự cách xây dựng xG. Với mỗi pha giao tranh, tôi ghi lại bốn biến số: số người tham gia của mỗi bên, vị trí tương đối so với mục tiêu, thời gian giao tranh kéo dài, và lượng kinh nghiệm mà mỗi bên thu được sau pha đó. Từ đó, tôi tính được xác suất mở Major Perk trước trong vòng 60 giây tới.

Kết quả ban đầu cho thấy một điều thú vị. Những pha giao tranh kéo dài trên 12 giây mang lại lượng kinh nghiệm trên mỗi giây thấp hơn đáng kể so với những pha giao tranh kéo dài dưới 6 giây, kể cả khi kết quả trao đổi lực lượng giống nhau. Nghĩa là đội nào kết thúc giao tranh nhanh sẽ tích kinh nghiệm nhanh hơn trên mỗi đơn vị thời gian.

Điều đó dẫn đến một hệ quả phản trực giác về mặt chiến thuật: các pha giao tranh dài, giằng co, có thể gây bất lợi về mặt tích lũy Perk cho cả hai bên, nhưng bất lợi nhiều hơn cho bên có nhiều tướng chưa đạt cấp 2.

Chỉ số xP vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm với mẫu nhỏ. Tôi sẽ không đưa ra ngưỡng cảnh báo cụ thể cho đến khi có ít nhất 200 trận đấu được ghi log đầy đủ. Nhưng cấu trúc của chỉ số thì đã rõ, và nó khác biệt về bản chất so với mọi chỉ số mà ngành esports đang dùng.

Perk gọi lại: quyền lực bóng ma

Trong danh sách Perk, có một nhóm khiến tôi chú ý hơn cả. Đó là những Perk khôi phục các kỹ năng đã bị xóa khi Overwatch chuyển sang Overwatch 2.

Bastion có Self-Repair — khả năng tự hồi máu từng là đặc trưng của hắn ở phần một và bị loại bỏ trong quá trình chuyển đổi. Orisa có Barrier — tấm khiên từng định hình vai trò của cô và cũng bị loại bỏ. Cả hai đều quay lại dưới dạng Perk.

Về mặt thiết kế, đây là một nước đi thông minh. Nó khai thác hoài niệm. Nó cho người chơi cũ cảm giác được trả lại thứ gì đó. Nhưng về mặt cạnh tranh, nó tạo ra một vấn đề mà tôi gọi là quyền lực bóng ma.

Lý do những kỹ năng này bị xóa ban đầu rất đơn giản: chúng quá mạnh ở phiên bản cũ. Self-Repair khiến Bastion gần như không thể bị ép ra khỏi vị trí nếu không có phối hợp hoàn hảo. Barrier của Orisa biến cô thành một tướng có khả năng tạo không gian vượt trội so với thiết kế brawler. Blizzard đã quyết định rằng cái giá phải trả để giữ chúng lớn hơn lợi ích.

Giờ đây, trong một trận đấu, những kỹ năng đó quay lại — nhưng qua một cửa hẹp hơn. Chúng nằm ở tầng cấp 2, đòi hỏi tích lũy kinh nghiệm. Đó là một van tiết lưu hợp lý.

Nhưng có một chi tiết làm tôi lo ngại. Nếu một tướng có Perk gọi lại mạnh, đội sở hữu tướng đó có động lực giữ tướng đó trên sân liên tục để tích kinh nghiệm. Điều đó tạo ra một nghịch lý: hệ thống được thiết kế để khuyến khích đổi tướng linh hoạt, nhưng lại thưởng cho việc giữ nguyên một tướng có Perk mạnh.

Với các đội chuyên nghiệp, nghịch lý này sẽ được giải quyết bằng dữ liệu, không bằng cảm giác. Đội nào đo được chính xác điểm giao nhau giữa lợi ích giữ tướng và lợi ích đổi tướng sẽ có lợi thế trong nửa đầu mùa giải.

Trò chơi tích trữ Perk

Cơ chế đổi tướng là phần thú vị nhất của hệ thống, và cũng là phần ít được phân tích nhất.

Khi bạn đổi tướng, bạn về cấp 1. Khi bạn quay lại tướng cũ, Perk mở khóa nhanh hơn lần đầu. Nghĩa là kinh nghiệm tích lũy của mỗi tướng được lưu riêng. Điều này mở ra một chiến thuật mà các đội chuyên nghiệp sẽ sớm khám phá: đổi tướng để chặn tiến trình của đối phương.

Hãy hình dung tình huống sau. Đội A có một tướng đang trên đà đạt cấp 2. Đội B buộc phải đổi tướng trong một pha trao đổi để đối phó với đội hình đối phương. Khi đội B đổi trở lại, tướng đó của đội B đã tích được một phần kinh nghiệm từ lần trước và sẽ đạt cấp 2 nhanh hơn. Nhưng trong khoảng thời gian chuyển tiếp, đội B yếu hơn về mặt Perk.

Tôi gọi đó là cửa sổ trần Perk. Trong khoảng thời gian đó, đội B bị ép phải chơi phòng ngự, tránh giao tranh lớn, chờ tướng chủ lực tích lại kinh nghiệm. Đó là một dạng nhịp độ hoàn toàn mới trong Overwatch — thứ mà tôi chưa từng thấy ở bất kỳ phiên bản nào trước đây.

Với một đội bóng đá, tôi đã gặp cấu trúc tương tự khi phân tích dữ liệu chuyển nhượng. Dữ liệu chuyển nhượng giống thủy triều: nhìn mặt nước không biết được, phải đo đáy biển. Bề mặt là những con số phí chuyển nhượng. Đáy biển là cấu trúc điều khoản, điều khoản giải phóng, quỹ lương, và động cơ của người đại diện. Trong Overwatch 2, bề mặt là bảng điểm. Đáy biển là trạng thái kinh nghiệm của sáu tướng trên sân.

Một huấn luyện viên chỉ nhìn bảng điểm sẽ bỏ lỡ hoàn toàn đáy biển đó. Một huấn luyện viên theo dõi trạng thái kinh nghiệm sẽ phát hiện ra rằng đội mình đang ở trong cửa sổ trần Perk mười giây trước khi nó xảy ra.

Ai hưởng lợi, ai chịu thiệt

Ba nhóm tướng hưởng lợi rõ rệt từ hệ thống này.

Nhóm thứ nhất là các tướng có bộ kỹ năng nền mạnh và Perk đóng vai trò nhân hệ số. DVa và Winston thuộc nhóm này. Bộ kỹ năng cơ bản của họ đã tốt, và Perk chỉ làm tốt hơn. Khi một tướng đã mạnh lại có thêm một tầng nâng cấp, khoảng cách với các tướng yếu hơn sẽ giãn ra.

Nhóm thứ hai là các hỗ trợ có bộ tiện ích mạnh. Perk của họ thường xoay quanh việc tăng khả năng hồi máu, giảm thời gian hồi chiêu, hoặc thêm hiệu ứng bảo vệ. Trong một trận đấu mà kinh nghiệm được tích từ việc hồi máu đồng đội, hỗ trợ là vai trò tích kinh nghiệm ổn định nhất.

Nhóm thứ ba là các tướng có Perk gọi lại, như Bastion và Orisa.

Phía chịu thiệt là các tướng đánh tỉa và các tướng đi lẻ. Widowmaker và Hanzo phụ thuộc vào những pha ám sát từ xa, tách khỏi giao tranh lớn. Cách chơi đó không tạo ra kinh nghiệm nhanh. Trong một hệ thống thưởng cho sự hiện diện, lối chơi tách rời bị đánh thuế.

Điều này không có nghĩa là các tướng đó biến mất. Nó có nghĩa là giá trị của họ phụ thuộc nhiều hơn vào việc họ có được đội bảo kê hay không. Một Widowmaker được bảo vệ trong giao tranh sẽ tích kinh nghiệm bình thường. Một Widowmaker chơi đơn độc sẽ tụt lại phía sau về mặt Perk.

Góc phản trực giác: tương quan không phải nhân quả

Đến đây tôi phải tự phản biện chính mình, vì có một cái bẫy lớn nằm giữa toàn bộ phân tích trên.

Nếu tôi nói rằng đội mở Major Perk trước thắng nhiều hơn, điều đó có vẻ hiển nhiên. Nhưng hãy tách biến số ra. Đội mở Major Perk trước là đội đã giao tranh tốt hơn trong ba đến bốn phút đầu. Đội giao tranh tốt hơn trong ba đến bốn phút đầu thường là đội thắng trận. Vậy Major Perk là nguyên nhân của thắng lợi, hay chỉ là dấu hiệu của một thế trận đã nghiêng từ trước?

Tôi đã kiểm tra điều này trên 40 bản VOD bằng cách chia các trận theo mốc thời gian. Trong nhóm các trận mà hai đội mở Major Perk gần như cùng lúc — chênh lệch dưới năm giây — tỉ lệ thắng của đội mở trước chỉ nhỉnh hơn ở mức 52%. Nghĩa là trong điều kiện thế trận cân bằng, lợi thế của việc mở Perk trước gần như biến mất.

Kết luận đảo ngược: phần lớn sức mạnh mà cộng đồng gán cho Major Perk thực chất là sức mạnh của thế trận đã nghiêng từ trước đó. Perk là triệu chứng, không phải nguyên nhân.

Đây là lỗi diễn giải kinh điển mà tôi từng thấy trong bóng đá. Một đội thắng nhiều trận khi kiểm soát bóng cao, người ta kết luận kiểm soát bóng mang lại chiến thắng. Câu trả lời nằm ở chỗ khác: đội mạnh hơn thì kiểm soát bóng nhiều hơn, và đội mạnh hơn thì thắng nhiều hơn. Kiểm soát bóng đi kèm chiến thắng, không tạo ra nó.

Với Perk, cấu trúc nhân quả còn phức tạp hơn một bậc. Có ba khả năng cùng tồn tại. Thứ nhất, Perk tạo ra lợi thế thật, độc lập với thế trận. Thứ hai, Perk chỉ phản ánh thế trận đã có. Thứ ba, và đây là khả năng tôi cho là đúng nhất, Perk khuếch đại thế trận đã có — nó không tạo ra lợi thế từ hư không, nhưng nó biến một lợi thế nhỏ thành một lợi thế lớn.

Nếu khả năng thứ ba đúng, thì hệ quả chiến thuật rất cụ thể. Đội yếu hơn không cần phải sợ Perk của đối phương. Họ cần phải sợ khoảnh khắc mà đối phương đạt đến mốc mở Perk, vì đó là lúc một thế trận đã nghiêng sẽ nghiêng nhanh hơn. Cách phòng ngự không phải là chọn Perk tốt hơn. Cách phòng ngự là phá vỡ nhịp tích lũy kinh nghiệm trước khi mốc đó đến.

Điều này giải thích một hiện tượng tôi quan sát thấy trong các bản VOD: những đội chủ động tạo ra các pha giao tranh nhỏ, ngắn, thường xuyên — thay vì các pha giao tranh lớn — đang tích kinh nghiệm chậm hơn nhưng ổn định hơn. Họ không quét sạch đối phương, nhưng họ không bao giờ bị quét sạch. Trong dài hạn, họ chạm mốc cấp 2 trước.

Sân trống năm 2026 là phép thử tự nhiên: bóng đá không cần khán giả để lộ ra bản chất. Ở đây, hệ thống Perk đang là một phép thử tự nhiên khác cho esports: một môn thể thao điện tử không cần các chỉ số cố định để lộ ra bản chất của mình. Và bản chất lộ ra là thế này — Overwatch luôn là một trò chơi về nhịp độ tích lũy, chỉ có điều trước đây nhịp độ đó bị che khuất sau các chỉ số tĩnh.

Điểm mù về khán giả và vấn đề khóa bản vá tại giải đấu

Có một khía cạnh mà bài giải thích chính thức của Blizzard không đề cập, và nó quan trọng với tư cách người làm dữ liệu.

Overwatch vốn đã khó xem. Trong một pha giao tranh sáu đấu sáu, có hơn hai mươi kỹ năng được tung ra trong vài giây. Bình luận viên phải mô tả được ai dùng ultimate gì, ai còn mạng, ai đang ở đâu. Thêm một tầng thông tin nữa — ai đã mở Perk nào, ở cấp nào — là một gánh nặng mới cho cả người dẫn và người xem.

Nếu giao diện thi đấu không hiển thị rõ trạng thái Perk, khán giả sẽ thấy những pha giao tranh mà kết quả có vẻ vô lý. Một tướng đột nhiên chịu được nhiều sát thương hơn. Một kỹ năng đột nhiên xuất hiện mà người xem tưởng đã bị xóa từ lâu. Không có chú thích, đó là sự khó hiểu. Có chú thích, đó là chiều sâu chiến thuật.

Vấn đề thứ hai nghiêm trọng hơn. Blizzard tuyên bố hệ thống Perk được cập nhật mỗi hai mùa. Các giải đấu quốc tế thường khóa phiên bản máy chủ trước ngày thi đấu vài tuần để đảm bảo tính nhất quán. Nếu một giải đấu khóa ở phiên bản có Perk, nhưng một Perk bị phát hiện là quá mạnh trong khoảng thời gian đó, ban tổ chức sẽ phải chọn giữa hai điều xấu: thi đấu với một hệ thống bất cân bằng, hoặc cập nhật giữa giải và phá vỡ tính nhất quán.

Trong lịch sử esports, chuyện này đã xảy ra nhiều lần với các bản vá cân bằng. Nhưng Perk có mức độ rủi ro cao hơn, vì tác động của nó không nằm ở cấp độ tướng mà ở cấp độ trận đấu. Một bản vá tướng có thể được bù đắp bằng cách cấm tướng đó. Một Perk quá mạnh không thể bị cấm, vì nó không phải một tướng — nó là một trạng thái.

Có một câu hỏi nữa chưa có câu trả lời rõ ràng. Liệu hệ thống Perk có được bật trong chế độ xếp hạng và trong các giải chuyên nghiệp hay không. Nếu nó chỉ tồn tại ở chế độ chơi nhanh, toàn bộ phân tích cạnh tranh phía trên trở thành vô nghĩa. Nếu nó được bật ở chế độ xếp hạng, mọi thứ tôi viết ở đây có hiệu lực ngay lập tức.

Tôi theo dõi các giải đấu Overwatch chuyên nghiệp đủ lâu để biết một điều: Blizzard thường ưu tiên tính toàn vẹn cạnh tranh hơn tốc độ áp dụng tính năng mới. Họ cũng thường cần một đến hai mùa để đưa thay đổi lớn vào hệ thống giải. Khoảng trống giữa hai mốc đó chính là khoảng trống mà các đội phải tự quyết định: chuẩn bị cho một thế giới có Perk, hay chuẩn bị cho một thế giới không có Perk.

Câu trả lời đúng là chuẩn bị cho cả hai. Và đó là một khoản chi phí mà các tổ chức nhỏ không dễ gánh.

Giá trị của người chơi đa tướng tăng lên

Một hệ quả về nhân sự mà tôi cho là khá chắc chắn. Cơ chế đổi tướng lưu kinh nghiệm riêng theo từng tướng có nghĩa là một người chơi thành thạo ba tướng trong cùng vai trò sẽ có nhiều lựa chọn hơn một người chỉ chơi một tướng. Không phải vì họ chơi tướng đó giỏi hơn, mà vì họ có thể chuyển đổi mà không phá vỡ tiến trình tích lũy của cả đội.

Trong thuật ngữ của bóng đá, đây là sự dịch chuyển giá trị từ chuyên gia sang người đa năng. Một tiền đạo chỉ biết đá cắm sẽ mất giá khi đội chuyển sang hệ thống cần luân chuyển vị trí. Một tuyển thủ Overwatch chỉ chơi một tướng sẽ mất giá khi đội cần linh hoạt để quản lý trạng thái kinh nghiệm.

Với các tổ chức đang xây dựng đội hình, tôi khuyến nghị một nguyên tắc đơn giản trong giai đoạn chưa có dữ liệu cân bằng: ưu tiên khả năng chơi nhiều tướng trong cùng vai trò hơn là đỉnh cao ở một tướng. Khi thị trường Perk ổn định, giá trị của người đa năng sẽ điều chỉnh xuống, và lúc đó các đội có thể mua chuyên gia với giá rẻ hơn. Nhưng trong cửa sổ chuyển tiếp này, người đa năng là tài sản phòng ngừa rủi ro.

Cần thêm một lưu ý về mặt đạo đức nghề nghiệp. Việc định giá một tuyển thủ dựa trên khả năng đa tướng có thể dẫn đến những kết luận sai lệch nếu dữ liệu Perk còn quá mỏng. Tôi đã từng chứng kiến một đội bóng định giá sai một cầu thủ chỉ vì một chỉ số phụ trợ trong mẫu ba trận. Với Perk, mẫu ba trận còn ít giá trị hơn nhiều.

So sánh với các hệ thống tương tự trong ngành

Overwatch không phải trò chơi đầu tiên thử nghiệm tiến trình trong trận. Apex Legends có Evo Shield — một hệ thống trong đó giáp của người chơi nâng cấp theo sát thương gây ra. Fortnite có hệ thống nâng cấp vũ khí theo độ hiếm. Paladins có hệ thống thẻ bài mở khóa trong trận. Paragon từng có hệ thống thẻ bài tương tự trước khi bị khai tử.

Điểm chung của các hệ thống thành công là chúng tạo ra quyết định, không chỉ tạo ra sức mạnh. Evo Shield thành công vì nó đặt người chơi trước lựa chọn: đánh nhau để nâng giáp, hay chơi an toàn để giữ vị trí. Fortnite thành công vì độ hiếm vũ khí tạo ra quyết định về việc đánh hay rút.

Ngược lại, hệ thống thẻ bài của Paladins bị chỉ trích vì tạo ra sức mạnh thuần túy — người chơi có thẻ tốt hơn thì mạnh hơn, và người mới khó theo kịp. Hệ thống thẻ của Paragon thất bại vì nó tạo ra quá nhiều biến số cho người mới.

Câu hỏi với Overwatch 2 là: Perk thuộc nhóm nào. Nếu Perk chủ yếu là những lựa chọn thay đổi cách vận hành tướng — như Self-Repair của Bastion thay đổi cách hắn giữ vị trí — thì nó thuộc nhóm tạo ra quyết định. Nếu Perk chủ yếu là những con số cộng thêm — sát thương nhiều hơn, hồi máu nhanh hơn — thì nó thuộc nhóm tạo ra sức mạnh thuần túy.

Tôi chưa thể kết luận, vì cần dữ liệu về tỉ lệ chọn Perk và tỉ lệ thắng theo từng Perk. Nhưng cấu trúc hiện tại — mỗi tướng có nhiều Perk để chọn ở mỗi cấp — nghiêng về nhóm thứ nhất.

Có một khác biệt quan trọng giữa Overwatch và các trò chơi nêu trên. Apex Legends và Fortnite là game sinh tồn, nơi tiến trình trong trận gắn với rủi ro. Overwatch là game mục tiêu, nơi tiến trình trong trận gắn với thời gian. Hai cấu trúc đó tạo ra hai loại áp lực tâm lý hoàn toàn khác nhau. Trong game sinh tồn, người chơi chọn đánh đổi rủi ro lấy phần thưởng. Trong game mục tiêu, người chơi bị buộc phải chịu đựng theo thời gian. Perk biến việc chịu đựng đó thành một khoản đầu tư có lãi suất.

Vùng tối dữ liệu

Đây là điều quan trọng nhất mà bất kỳ ai đọc về hệ thống Perk cần nhớ.

Tính đến thời điểm tôi viết bài này, không có dữ liệu công khai về tỉ lệ thắng theo Perk, tỉ lệ chọn Perk, hay tỉ lệ cấm Perk. Không có dữ liệu về việc liệu một số Perk có tương tác với nhau theo cách ngoài ý muốn hay không. Không có dữ liệu về việc liệu một số tổ hợp Perk có tạo ra sức mạnh vượt trội hay không.

Các đội chuyên nghiệp đang bước vào một vùng tối. Họ phải xây dựng chiến lược dựa trên giả thuyết, không dựa trên bằng chứng. Trong lịch sử esports, những giai đoạn như vậy thường kéo dài từ sáu đến mười hai tuần trước khi cộng đồng đồng thuận về một bảng xếp hạng tạm thời.

Điều tôi khuyến nghị với các tổ chức là xây dựng hai khung chiến thuật song song — một cho kịch bản có Perk, một cho kịch bản không có Perk. Chi phí xây dựng hai khung nhỏ hơn nhiều so với chi phí bị bất ngờ khi chính sách thi đấu thay đổi.

Và với những người làm nội dung phân tích, đây là một khoảng thời gian quý giá. Khi chưa có dữ liệu chuẩn, người đầu tiên dựng được một bảng xếp hạng Perk có cơ sở sẽ chiếm vị trí tham chiếu. Cuộc đua đó đang bắt đầu ngay lúc này.

Có một cảnh báo về phương pháp luận tôi muốn nhấn mạnh. Khi dữ liệu còn mỏng, xu hướng tự nhiên của người phân tích là kết luận quá sớm. Ba trận đấu với một Perk mạnh chưa đủ để tuyên bố Perk đó bị lỗi. Năm trận đấu với một đội hình thắng nhiều chưa đủ để tuyên bố đội hình đó là meta. Mẫu nhỏ luôn tạo ra những mẫu hình giả, và mẫu hình giả trong một hệ thống mới thì nguy hiểm gấp đôi vì không có dữ liệu lịch sử để đối chiếu.

Kết: tín hiệu vòng tiếp theo

Có bốn tín hiệu tôi sẽ theo dõi trong sáu tuần tới.

Thứ nhất, chính sách của Blizzard với chế độ xếp hạng và hệ thống giải chuyên nghiệp. Tín hiệu này quyết định toàn bộ giá trị cạnh tranh của hệ thống Perk.

Thứ hai, sự xuất hiện của các Perk bị cộng đồng gọi là quá mạnh. Khi một Perk bị yêu cầu vá khẩn cấp, đó là dấu hiệu đầu tiên cho thấy hệ thống có vấn đề về cân bằng.

Thứ ba, sự xuất hiện của chiến thuật đổi tướng có chủ đích để chặn tiến trình Perk của đối phương. Khi các đội chuyên nghiệp bắt đầu làm điều đó, chúng ta biết hệ thống đã tạo ra một tầng chiến thuật thật.

Thứ tư, số liệu người chơi hoạt động hàng tuần. Nếu hệ thống Perk giữ chân người chơi, nó sẽ tồn tại và mở rộng. Nếu không, nó sẽ bị thu hẹp lại trong các bản cập nhật sau.

Tôi chưa từng cai nghiện số liệu, tôi chỉ đổi nguồn cung. Chín năm đọc dữ liệu bóng đá dạy tôi rằng một hệ thống mới luôn đi qua ba giai đoạn: bị phớt lờ, bị thần thánh hóa, rồi được hiểu đúng. Overwatch 2 đang ở giữa giai đoạn thứ nhất và thứ hai. Điều thú vị nhất chưa xảy ra.

Với người làm nghề như tôi, hệ thống Perk mang lại một cơ hội hiếm: được quan sát một môn thể thao điện tử định nghĩa lại chính mình trong thời gian thực. Không phải qua một bản vá lớn được công bố trước vài tháng. Mà qua hàng nghìn trận đấu nhỏ, mỗi trận tự viết ra luật cân bằng của riêng nó.

Và nếu ba năm nữa, tất cả các môn thể thao điện tử đều có một tầng tiến trình trong trận, thì chúng ta sẽ nhớ lại mùa giải này như điểm khởi đầu.