Bóng đá Việt Nam và khoảng trống dữ liệu: khi không ai biết một cầu thủ đáng giá bao nhiêu

Trong bản tin ra mắt tân binh của một câu lạc bộ V.League, có chín cái tên, bốn tấm ảnh, hai câu trích dẫn của huấn luyện viên trưởng và một dòng ghi chú rằng thương vụ đã “hoàn tất thủ tục”. Không phí chuyển nhượng. Không thời hạn hợp đồng. Không mức lương. Không điều khoản giải phóng. Không tỷ lệ chia lại nếu cầu thủ được bán tiếp.

Sự im lặng đó lặp lại đủ nhiều để trở thành chuẩn mực. Ở bóng đá Việt Nam, giá của một cầu thủ là thứ chỉ hai bên biết, và đôi khi chính hai bên cũng không muốn biết chính xác.

Ngồi trên khán đài Hòa Xuân một buổi chiều tháng Tư, tôi nghe hai người phía sau tranh luận suốt hiệp một về việc cầu thủ chạy cánh phải của đội nhà đáng giá bao nhiêu. Cả hai đều nói như thể mình biết. Cả hai đều không có cơ sở nào ngoài vài dòng tin đồn trên mạng và một ký ức về trận đấu năm ngoái. Suốt 53 năm cầm bút, tôi để ý một điều: người hâm mộ Việt Nam đọc bóng đá bằng mắt rất giỏi, nhưng chưa bao giờ được cấp dữ liệu để đọc bằng số liệu. Họ bị buộc phải tranh luận bằng niềm tin, vì hệ thống đã lấy đi của họ công cụ duy nhất để tranh luận bằng chứng cứ.

Tôi ghi lại chi tiết trên khán đài vì một lý do khác. Nó phơi ra một khoảng trống lớn hơn nhiều: một nền bóng đá không công bố giá thì không thể tự đo chính mình.

Bóng đá Việt Nam có một kiến trúc tài chính đặc thù, và cần nói cho rõ rằng nó không hề đáng xấu hổ. Phần lớn câu lạc bộ V.League sống dựa vào một nguồn tài trợ chủ đạo: một doanh nghiệp mẹ, một tập đoàn tư nhân, hoặc một đơn vị gắn với nhà nước. Doanh thu bản quyền truyền hình trong nước nhiều năm ở mức khiêm tốn so với chi phí vận hành một đội bóng chuyên nghiệp. Doanh thu thương mại — bán vé, bán áo, tài trợ áo đấu, khai thác hình ảnh — chỉ trang trải được một phần chi phí. Cấu trúc thu nhập vì thế mất cân đối nghiêm trọng, và rủi ro dồn gần hết vào một người hoặc một tổ chức duy nhất.

Mô hình ấy đã đưa bóng đá Việt Nam đi lên trong hai thập niên qua. Nó cũng tạo ra một hệ quả kỹ thuật mà ít người đặt tên: khi nguồn tiền duy nhất không muốn công khai, toàn bộ hệ thống bên dưới mất khả năng đo lường. Không có số đo thì không có ngưỡng cảnh báo; không có ngưỡng cảnh báo thì không có sửa chữa sớm; và không có sửa chữa sớm thì mọi cú sụp đổ đều diễn ra ở phút cuối, khi đã quá muộn để gọi nó là bất ngờ.

Thị trường chuyển nhượng nội địa là nơi khoảng trống ấy lộ rõ nhất.

Trong một thị trường vận hành bình thường, phí chuyển nhượng làm ba việc. Nó định giá tài sản để câu lạc bộ phân bổ chi phí theo hợp đồng. Nó tạo điểm neo để so sánh giữa các thương vụ cùng vị trí, cùng độ tuổi, cùng đẳng cấp. Và nó trừng phạt kẻ trả quá cao bằng chính dư luận, bởi ai cũng biết mức giá và biết nó có hợp lý hay không. Ở Việt Nam, cả ba chức năng biến mất cùng lúc.

Hệ quả đầu tiên là phí bảo hiểm hoảng loạn trở nên vô hình. Khi một đội mất trung vệ trụ cột ở ngày cuối kỳ chuyển nhượng, không ai chứng minh được họ đã trả gấp đôi giá trị thị trường để bịt lỗ hổng. Không chứng minh được thì không ai bị phê bình, và cái giá phải trả không bao giờ xuất hiện trong báo cáo cuối mùa. Rủi ro quản lý tồi được chuyển thành chi phí ẩn, rồi được gọi bằng một cái tên nhẹ nhàng hơn: đầu tư cho thành tích.

Hệ quả thứ hai là người đại diện trở thành nguồn thông tin duy nhất. Khi câu lạc bộ không công bố, giới môi giới mới là bên phát tín hiệu ra công chúng. Một thương vụ được báo chí nhắc tới ba lần trước khi ký, mỗi lần một mức giá khác nhau, mỗi mức giá phục vụ một mục đích đàm phán riêng. Nhà báo đưa tin, người hâm mộ ghi nhớ, và phiên bản được ghi nhớ lâu nhất thường là phiên bản do bên bán tung ra.

Hệ quả thứ ba, và cũng là hệ quả nặng nhất, là một câu lạc bộ không thể biết mình vừa mua rẻ hay mua đắt. Không có dữ liệu so sánh thì mỗi thương vụ là một lần tung đồng xu được ghi lại bằng cảm giác. Tôi đã dành nhiều năm ghi chép lại các hồ sơ chuyển nhượng nội địa, và điều khiến tôi bận tâm không phải số tiền, mà là việc người ra quyết định ở rất nhiều thương vụ không hề có điểm neo nào ngoài lời giới thiệu của người đại diện. Kỳ chuyển nhượng dạy tôi rằng hợp đồng là một bản tự thú được ký tên. Ở Việt Nam, bản tự thú đó thường được ký với phần quan trọng nhất để trắng.

Rồi đến phần chìm hơn: cấu trúc chi phí tiền lương.

Không công bố quỹ lương. Không công bố tỷ lệ tiền lương trên tổng doanh thu. Không công bố thứ tự lương trong đội hình. Về mặt kỹ thuật, tỷ lệ lương trên doanh thu là chỉ số phát hiện sớm tốt nhất mà bất kỳ nền bóng đá nào có. Nó cho thấy một đội đang chi 70% thu nhập cho cầu thủ hay đã đẩy lên 95%, và khoảng cách giữa hai mức đó thường quyết định đội ấy còn tồn tại sau ba mùa hay không. Ở Việt Nam, chỉ số đó không tồn tại trong không gian công khai. Ai cũng thấy câu lạc bộ mua sắm; không ai thấy câu lạc bộ đang nợ bao nhiêu tháng lương.

Hệ quả không nằm ở chuyện một đội bóng phá sản nhanh hay chậm. Hệ quả nằm ở chỗ rủi ro không được định giá. Khi doanh nghiệp mẹ gặp khó khăn — một chu kỳ thị trường đi xuống, một cuộc tái cấu trúc, một thay đổi nhân sự ở ghế chủ tịch — đội bóng co lại trong một kỳ chuyển nhượng, và tất cả những người liên quan đều gọi đó là khủng hoảng bất ngờ. Nó chưa bao giờ bất ngờ. Nó chỉ không được ghi lại.

Đáy của chuỗi vấn đề nằm ở chỗ sâu nhất: dòng tiền đào tạo.

FIFA có hai cơ chế cho phép câu lạc bộ đào tạo được hưởng lợi khi học viên của mình tiến xa — chi phí đào tạo và cơ chế liên đới. Nguyên lý rất đơn giản: bên nào góp công nuôi dưỡng một cầu thủ từ nhỏ thì được chia một phần trong lần chuyển nhượng sau đó. Cơ chế này chỉ hoạt động khi có hai thứ được ghi nhận: một mức giá chuyển nhượng và một quãng thời gian đào tạo được xác minh. Ở Việt Nam, mức giá thường không tồn tại trong không gian công khai. Không có giá thì không có phần trăm. Không có phần trăm thì học viện không có hóa đơn.

Tôi đã đến thăm vài trung tâm đào tạo trẻ đủ nhiều để biết ở đó người ta làm việc nghiêm túc đến mức nào. Bếp ăn được tính từng gram thịt. Giáo án thể lực được soạn theo từng lứa tuổi. Các huấn luyện viên ở lại với một đứa trẻ mười một tuổi suốt bảy năm. Rồi cầu thủ ấy bước vào một thương vụ mà phí chuyển nhượng không được công bố, và phần mà học viện nhận lại không thể kiểm chứng bởi bất kỳ ai ngoài phòng họp. Học viện buộc phải công bố thành tích bằng số lượng tuyển thủ quốc gia thay vì bằng dòng tiền quay về. Một chuỗi cung ứng tài năng không đọc được hóa đơn của chính mình sẽ dần ngừng đầu tư, không phải bằng một quyết định, mà bằng một sự nguội lạnh.

Điều trớ trêu là ở Việt Nam vẫn tồn tại một nguồn dữ liệu giá đáng tin. Nó nằm ngoài biên giới.

Khi Nguyễn Quang Hải sang Pau FC, khi Nguyễn Công Phượng đi Nhật rồi sang Hàn Quốc, khi Đoàn Văn Hậu sang Hà Lan, mỗi thương vụ đều bước vào một hệ thống dữ liệu quốc tế có đăng ký, có công bố và có kiểm chứng chéo. Chúng ta biết giá của cầu thủ mình khi anh ta rời đi, và chỉ khi đó. Trong hơn nửa thế kỷ theo dõi bóng đá, tôi chưa từng thấy một nền bóng đá nào học được nhiều về giá trị nội tại của chính mình đến thế từ những chuyến xuất ngoại. Đó là điều đáng mừng về mặt thông tin và đáng lo về mặt hệ thống: bảng giá của chúng ta được viết ở nước ngoài.

Ở đây, tôi phải tách khỏi số đông.

Mỗi lần đội tuyển quốc gia thất bại ở một giải lớn, cuộc tranh luận công khai lập tức quay về huấn luyện viên, về danh sách triệu tập, về một vài pha bóng cá nhân bị cắt thành ảnh động. Tôi không nói những tranh luận ấy vô nghĩa. Tôi nói người ta đang tranh luận về kết quả của một hệ thống mà mình chưa bao giờ có tham số để mô tả. Khi không đo được lực lượng, người ta buộc phải quy tội cho con người. Huấn luyện viên là biến số dễ thay nhất, nên trở thành biến số duy nhất được thay.

Ở tuổi 69, tôi không tin cú ngã ngoạn mục; tôi tin vết nứt âm thầm từ mùa trước. Vết nứt ấy không có tên cầu thủ, không có phút thứ tám mươi, không có hình ảnh để phát lại. Nó chỉ là một dòng trống trong một bảng biểu chưa từng được lập.

Có một trường phái mới ở Việt Nam đang mang các chỉ số hiện đại vào V.League: bàn thắng kỳ vọng, chỉ số áp lực, số đường chuyền cho mỗi hành động phòng ngự. Tôi không phản đối công cụ. Tôi phản đối thứ tự. Những chỉ số đó chỉ có giá trị trong một hệ thống đã chuẩn hóa dữ liệu nền: danh sách đội hình được công bố đúng hạn, vị trí cầu thủ được ghi theo tọa độ, số phút thi đấu được kiểm chứng, và toàn bộ sự kiện trận đấu được lưu ở một định dạng thống nhất. Chúng ta chưa có lớp nền đó. Đặt một chỉ số quá trình lên trên một nền dữ liệu rỗng giống như đặt chiếc kính viễn vọng lên một cái bàn thiếu chân. Người quan sát sẽ nhìn thấy rất xa, và sẽ ngã rất nhanh.

Số liệu không dối trá. Cách chúng ta siết nó trong tay mới dối trá.

Điều làm tôi bận tâm không phải việc bóng đá Việt Nam thiếu những phân tích sâu. Bóng đá Việt Nam thiếu những dữ liệu cơ bản đến mức mọi phân tích sâu đều được xây trên cát. Điều đáng sợ nhất của một cuộc sụp đổ là nó im lặng đến mức chúng ta quen.

Tôi không ngừng viết về ba điểm, vì chúng ta đã ngừng hỏi vì sao.

Biến số của mùa tới nằm ở đâu?

Nó không nằm ở chân một tiền đạo nào, cũng không nằm ở một bản hợp đồng đắt tiền. Nó nằm ở việc liệu có ai đó — một câu lạc bộ, một ban tổ chức giải, một liên đoàn — chịu công bố phí chuyển nhượng và thời hạn hợp đồng như một dòng mặc định trong bản tin ra mắt tân binh. Việc đó không cần tiền. Nó chỉ cần một quyết định, và một người chịu đứng tên cho quyết định ấy.

Khi dòng đầu tiên được in ra, thị trường sẽ bắt đầu tự định giá. Cho đến lúc đó, mỗi kỳ chuyển nhượng lại trôi qua, và người hâm mộ Việt Nam lại tiếp tục tranh luận bằng niềm tin về những dữ liệu mà không ai chịu công bố.